Geschiedenis van volleybal: van Mintonette tot olympische sport

Volleybal is vandaag een van de populairste sporten ter wereld, met miljoenen spelers in zalen, op stranden en in parken. Het spel ontstond aan het eind van de negentiende eeuw als rustig alternatief voor basketbal en groeide uit tot een snelle, explosieve olympische sport. Op deze pagina volgen we de geschiedenis van volleybal, van de eerste regels tot de moderne topsport en de opkomst van beachvolleybal, met aandacht voor de rol van Nederland.

De uitvinding: Mintonette

Volleybal werd in 1895 bedacht door William G. Morgan, sportleider bij de YMCA in Holyoke, in de Amerikaanse staat Massachusetts. Hij zocht een sport voor zakenmensen en oudere leden die minder fysiek was dan het kort daarvoor uitgevonden basketbal. Morgan combineerde elementen van tennis, basketbal en handbal en noemde zijn spel Mintonette.

Al snel bleek dat het spel vooral draaide om het heen en weer slaan van de bal over het net, in het Engels volleying. Tijdens een demonstratie in 1896 werd daarom de naam volley ball voorgesteld, die later aan elkaar werd geschreven tot volleyball.

De verspreiding over de wereld

Via het wereldwijde netwerk van de YMCA verspreidde volleybal zich snel buiten de Verenigde Staten. Het spel bereikte Canada, Azië en Zuid-Amerika. Tijdens de Eerste Wereldoorlog brachten Amerikaanse soldaten de sport mee naar Europa. In landen als de Sovjet-Unie, Tsjecho-Slowakije en Polen werd volleybal al snel enorm populair.

De eerste regels en de ontwikkeling van het spel

• Aantal spelers: in het begin varieerde het aantal spelers per team. Pas later werd zes de standaard.
• Drie keer spelen: de regel dat een team maximaal drie keer mag spelen werd in de jaren twintig ingevoerd.
• Set en smash: de typische opbouw met een pass, een set en een aanval ontstond in de Filipijnen en werd daarna wereldwijd overgenomen.
• Blokken: het blok aan het net ontwikkelde zich in Oost-Europa tot een belangrijk verdedigingswapen.

De internationale bond en de eerste toernooien

In 1947 werd in Parijs de internationale volleybalbond FIVB opgericht. Daarmee kwamen er eenduidige internationale regels en officiële kampioenschappen. Het eerste wereldkampioenschap voor mannen werd in 1949 gespeeld in Praag, dat voor vrouwen in 1952 in Moskou. Lange tijd domineerden Oost-Europese landen en Japan het internationale volleybal.

Volleybal op de Olympische Spelen

Zaalvolleybal werd olympisch op de Spelen van 1964 in Tokio, zowel voor mannen als voor vrouwen. Het Japanse vrouwenteam won daar goud voor eigen publiek, een overwinning die in Japan legendarisch werd. Sindsdien is volleybal een vaste olympische sport.

Modernisering van de regels

Eind jaren negentig onderging volleybal grote veranderingen om het spel aantrekkelijker en beter geschikt voor televisie te maken:

• De libero (1998): een verdedigingsspecialist die langere rally's mogelijk maakt.
• Rally point (1999): elke rally levert een punt op, en sets gaan tot 25 punten. Voorheen kon alleen het serverende team punten scoren, waardoor wedstrijden erg lang konden duren.
• Spelen met het hele lichaam: de bal mag sindsdien met elk lichaamsdeel worden gespeeld.
• Net aanraken bij de opslag: een opslag die het net raakt en daarna doorgaat, is sindsdien toegestaan.

Hoe die regels vandaag werken, leest u op onze pagina over de spelregels.

De opkomst van beachvolleybal

Beachvolleybal ontstond in de jaren twintig op de stranden van Californië, rond Santa Monica. Eerst als ontspanning, later als serieuze sport met toernooien en prijzengeld. Teams van twee spelers op het zand maakten het spel spectaculair en publieksvriendelijk. In 1996 werd beachvolleybal olympisch op de Spelen van Atlanta. Sindsdien is het een van de populairste sporten op de Olympische Spelen.

Volleybal in Nederland

In Nederland werd volleybal na de Tweede Wereldoorlog populair. In 1947 werd de Nederlandse Volleybalbond opgericht, de huidige Nevobo. Het grootste succes kwam in de jaren negentig: de mannen wonnen olympisch zilver in 1992 en goud in 1996. Lees meer over die gouden generatie op onze pagina over de Nederlandse mannenploeg. Ook de vrouwen boekten grote successen, met onder meer de Europese titel in 1995. In het beachvolleybal werden Alexander Brouwer en Robert Meeuwsen in 2013 wereldkampioen en wonnen ze in 2016 olympisch brons.

Volleybal vandaag

Tegenwoordig wordt volleybal gespeeld in vrijwel elk land ter wereld. De sterkste competities vind je onder meer in Italië, Polen, Turkije en Brazilië. Naast zaal- en beachvolleybal zijn er varianten als zitvolleybal, een paralympische sport, en recreatieve vormen zoals parkvolleybal. Daarmee is volleybal een sport voor alle leeftijden en niveaus.

Tijdlijn: belangrijke momenten

• 1895: William G. Morgan bedenkt Mintonette.
• 1896: de naam volley ball wordt voorgesteld.
• 1947: oprichting van de FIVB en van de Nederlandse volleybalbond.
• 1949: eerste wereldkampioenschap voor mannen in Praag.
• 1952: eerste wereldkampioenschap voor vrouwen in Moskou.
• 1964: zaalvolleybal voor het eerst op de Olympische Spelen, in Tokio.
• 1996: beachvolleybal olympisch in Atlanta; de Nederlandse mannen winnen goud in de zaal.
• 1998 en 1999: invoering van de libero en het rally-pointsysteem.

Grote volleybalnaties

Door de jaren heen hebben verschillende landen het volleybal gedomineerd. De Sovjet-Unie was in de beginjaren oppermachtig. Japan schreef geschiedenis met de olympische titel van de vrouwen in 1964 en introduceerde snelle combinaties en nieuwe verdedigingstechnieken. Later werden de Verenigde Staten, Italië en Brazilië toonaangevend. Brazilië groeide uit tot een van de succesvolste volleybalnaties, zowel in de zaal als op het zand. Vandaag behoren ook Polen, Frankrijk, Turkije en Servië tot de wereldtop.

Zitvolleybal en andere varianten

Zitvolleybal werd in de jaren vijftig in Nederland ontwikkeld als sport voor mensen met een lichamelijke beperking. Spelers zitten op de grond, het net hangt lager en het veld is kleiner. Sinds 1980 is zitvolleybal een paralympische sport. Andere varianten zijn onder meer snowvolleybal en het recreatieve parkvolleybal, dat in de zomer op grasvelden wordt gespeeld.

De rol van televisie

Veel regelwijzigingen in de jaren negentig hadden te maken met televisie. Wedstrijden onder het oude telsysteem konden uren duren, wat lastig was voor omroepen. Door het rally-pointsysteem werd de lengte van wedstrijden voorspelbaarder en het spel aantrekkelijker voor kijkers. Tegelijk zorgden kleurrijkere ballen, betere zalen en later videochecks ervoor dat volleybal een moderne televisiesport werd.

Veelgestelde vragen

Wie heeft volleybal uitgevonden?

William G. Morgan, in 1895 bij de YMCA in Holyoke, Massachusetts.

Sinds wanneer is volleybal olympisch?

Zaalvolleybal sinds 1964, beachvolleybal sinds 1996.

Waarom heet het volleybal?

Omdat de bal heen en weer wordt geslagen zonder de grond te raken, in het Engels volleying.

Wanneer werd beachvolleybal populair?

Beachvolleybal bestond al sinds de jaren twintig, maar groeide vooral in de jaren tachtig en negentig uit tot een professionele sport met internationale toernooien, mede door de olympische status vanaf 1996.

Wat is de oudste volleybalbond?

Volleybal werd eerst georganiseerd binnen de YMCA. De eerste nationale bonden ontstonden in de jaren twintig en dertig, voordat in 1947 de internationale bond FIVB werd opgericht.